Czekoladowe tradycje Gdańska

artykuł historyczny
Gdańsk odegrał kluczową rolę w historii czekolady w tej części Europy. W portowym mieście, otwartym na nowe smaki, czekoladę przywożoną na pokładach żaglowców piło się tu już pod koniec XVII wieku.
Gdańsk odegrał kluczową rolę w historii czekolady w tej części Europy. W portowym mieście, otwartym na nowe smaki, czekoladę przywożoną na pokładach żaglowców piło się tu już pod koniec XVII wieku. mat. prasowe/Bałtyk

Nie tylko belgijska Brugia, szwajcarski Zurych, niemiecka Kolonia czy meksykańska Oaxaca, ale i Gdańsk ma swoje czekoladowe tradycje. 12 kwietnia obchodzimy Międzynarodowy Dzień Czekolady. To dobra okazja, aby posilić się tą pyszną przekąską, ale także wspomnieć dawne fabryki czekolady i ich wyroby.



Kupując czekoladę, kieruję się:

smakiem 55%
marką 20%
ceną 3%
składem 19%
reklamą 0%
nie kupuję czekolady, nie przepadam za nią 3%
zakończona Łącznie głosów: 821
Początki kakaowej przekąski sięgają Ameryki Łacińskiej ok. 4 tys. lat temu. Następnie czekoladą delektowali się także Majowie i Aztekowie, którzy spożywali ją przede wszystkim pod postacią napoju. Ziarna kakaowca pełniły funkcję leczniczą, symboliczną, obrzędową, a także zastępowały pieniądz. Dla hiszpańskich konkwistadorów czekolada okazała się zbyt gorzka. Szybko jednak narodził się pomysł, aby do kakao dodawać cukier i śmietanę i w ten sposób słodki napój podbił gusta nowożytnych Europejczyków.

Pierwsze fabryki czekolady powstały w Anglii w XVIII wieku. To w nich nauczono się mieszać kakaowy proszek z mleczkiem kakaowym i produkować z niego czekoladę w formie tabliczek, batonów i cukierków pakowanych do efektownych bombonierek. Wkrótce zaczęto produkować czekoladę na masową skalę i promować pierwsze - do dziś bardzo znane - marki, takie jak: angielskie Fry's i Cadbury, szwajcarskie Lindt i Nestlé oraz amerykańskie Hershey.

Cesarz Napoleon wręcza swojemu marszałkowi Pierre'owi Lefebvre, świeżo mianowanemu księciu Gdańska, "blok gdańskiej czekolady" w podziękowaniu za zdobycie miasta.
Cesarz Napoleon wręcza swojemu marszałkowi Pierre'owi Lefebvre, świeżo mianowanemu księciu Gdańska, "blok gdańskiej czekolady" w podziękowaniu za zdobycie miasta. mat. prasowe
Znana od kilku tysięcy lat, spożywana w przeróżnej formie czekolada w Gdańsku najpewniej pojawiła się na przełomie XVII i XVIII wieku, gdy wraz z ziarnem kakaowym przywieźli ją francuscy kupcy. Początkowo traktowana była jako lek i smaczny napój, na który mogli pozwolić sobie tylko najbogatsi. Z czasem jednak znalazła się też w domach mniej zamożnych mieszkańców kraju. W pierwszej kolejności kakao trafiało do Gdańska - głównego portu Rzeczypospolitej. Lokalna gazeta "Danziger Erfahrungen" wypuściła całą serię artykułów opisujących właściwości i zalety czekolady oraz wyjaśniających, jak ona powstaje. W najstarszych gdańskich książkach kucharskich, wydawanych w XIX w., można znaleźć przepisy na czekoladową zupę mleczną czy czekoladową leguminę. W mieszczańskich sklepikach na ulicy Piwnej, Chlebnickiej, Długiej i Szerokiej można było kupić czekoladę paryską, portugalską, włoską, "korzenną", "hamburską" czekoladę waniliową, "żołędziową" czekoladę z Berlina, a także w formie proszku "do zupy".

Pierwsze fabryki czekolady w Gdańsku



Pierwsze rodzime wytwórnie czekolady powstawały w samym sercu Gdańska, na Głównym Mieście. Zaczęło się skromnie - od manufaktur czekolady zakładanych przez zamożnych kupców. Jedną z takich najstarszych fabryk była założona w 1817 r. przez rodzinę Schmidtów wytwórnia wyrobów cukierniczych Zuckerwarenfabrik przy ulicy Piwnej (Jopengasse) 27Mapka (dziś mieści się tam Gdańska Galeria Miejska).

Czytaj także: Czekoladowe historie dawnego Gdańska

Reklama "Czekolady Koronnej" fabryki Baltic.
Reklama "Czekolady Koronnej" fabryki Baltic. fot. PAN Biblioteka Gdańska/Gedanopedia
W 1829 r. w kamienicy należącej do gdańskiego kupca Johanna Stephana Schahnasjana przy ulicy św. Ducha 12Mapka została otwarta filia Dampf-Chocoladen-Fabrik ("parowa fabryka czekolady") z Poczdamu.

W latach 40. XIX wieku wytwórnię czekolady przy ulicy Szerokiej 54/55Mapka otworzył August Heinrich Lindemann. W tym czasie swój zakład - przy ul. Piwnej 61Mapka, założył też Gottlieb Ferdinand Schmidt. Miejsce to w niedługim czasie przejął inny gdański przedsiębiorca Hermann Robert Hintz, a następnie fabrykant Georg Mix, który od 1871 do 1945 r. produkował tu głównie marcepany, ale też czekolady i konfitury.

W latach 80. XIX wieku kupiec żydowskiego pochodzenia Jacob Moritz Löwenstein stworzył w centrum Gdańska wytwórnię oraz sieć sklepów i biur "Danziger Schokoladen, Marzipan- und Zuckerwarenfabrik". Zlokalizowana przy ul. Ogarnej 47/48Mapka fabryka dała początek jednemu z kilku przedsiębiorstw, które po 1945 r. weszły w skład Zakładów Cukierniczych Bałtyk.

Na przełomie XIX i XX w. w branży czekoladowej działali też m.in. Paul Oscar Liebert, Paul Schreiber, Otto RussauCarl Gustav Schmidt.

Sklep firmy "Mix" przy Schlossgarten 25 (ul. Opata Jacka Rybińskiego) w Oliwie.
Sklep firmy "Mix" przy Schlossgarten 25 (ul. Opata Jacka Rybińskiego) w Oliwie. fot. PAN Biblioteka Gdańska/Gedanopedia

Zagłębie czekolady nad Strzyżą



W 1892 r. zakład przy Ogarnej 47/48 został przejęty przez innego żydowskiego kupca z Gdańska - Jacoba Moritza Cohna, do którego należało duże przedsiębiorstwo Schneider&Company GmbH. Czekolada szybko stała się wiodącym produktem tej firmy. Poszukując możliwości rozwoju, w 1904 r. miejsce produkcji przeniesiono na skraj Wrzeszcza, w rejon dzisiejszej al. Grunwaldzkiej (wówczas Hauptstrasse). Już w 1907 r. zakład zatrudniał 61 pracowników, a jego współwłaścicielem został mocno zaangażowany w branżę cukierniczą kupiec z Głównego Miasta Eugen Post.

Wojna nie przysłużyła się rozwojowi firmy - Cohn wycofał się z interesów, zostawiając wszystko na głowie Posta. Mimo różnych zabiegów, m.in. wzięcia do spółki Salomona Juliusa Jewelowskiego, znanego gdańskiego kupca i przedsiębiorcy o społecznikowskim zacięciu, nie zdołano uratować przedsiębiorstwa. W 1922 r. fabrykę we Wrzeszczu przejął duży berliński koncern Sarotti AG, na czele którego stał ówczesny guru branży czekoladowej Anton Kanold, właściciel sieci fabryk czekolady w Szwecji, Niemczech, Czechosłowacji, Włoszech, Francji, Danii, a po odzyskaniu niepodległości również w Polsce. W 1925 r. kierownikiem zarządu gdańskiego oddziału został dr Hans Kossmann, który cztery lata później przejął ten oddział Sarotti i stworzył z niego rodzinny biznes. Pod zmienioną nazwą Kosma AG firma produkowała przede wszystkim czekolady mleczne i deserowe. Pomimo pokaźnych obrotów wielki światowy kryzys na początku lat 30. sprawił, że zakład przeżył poważne załamanie.

Pomimo kryzysów ekonomicznych i politycznych produkowanie czekolady było w Wolnym Mieście opłacalnym przedsięwzięciem. Cały czas powstawały nowe fabryki. W 1929 r. lokalny biznesmen Kurt Konsorski założył firmę "Baltic" - po wojnie nazwę tę wykorzystano dla całej scalonej gdańskiej branży czekoladowej. Rok później fabrykę przeniesiono do Wrzeszcza, tak że sąsiadowała z kompleksem Kosma AG.

Rok 2006, skrzyżowanie al. Grunwaldzkiej i ul. Kościuszki. Dawne tereny i budynki m.in. Zakładów Przemysłu Cukierniczego Bałtyk. W tym miejscu znajduje się obecnie Galeria Bałtycka.
Rok 2006, skrzyżowanie al. Grunwaldzkiej i ul. Kościuszki. Dawne tereny i budynki m.in. Zakładów Przemysłu Cukierniczego Bałtyk. W tym miejscu znajduje się obecnie Galeria Bałtycka. Fot. Maciej Kosycarz/KFP

Czekoladowa era i korzenie Bałtyku



W tym czasie nowe zakłady cukiernicze zaczęły powstawać też w Oliwie. W 1921 r. przy al. Grunwaldzkiej 473/475Mapka (ówczesna Danziger Strasse 26) powstała spółka akcyjna Olka Schokoladenwerke AG. W 1922 r. przy dzisiejszej Dickmanna 15/16Mapka uruchomiono oddział firmy Dr. Oetker. Rok później powstała kolejna firma produkująca w Oliwie czekoladę: The Anglo-Asiatic Company Ltd., w skrócie Anglas. Kierowali nią z Londynu i Paryża bracia Ilia i David Wysoccy. Biuro początkowo mieściło się na obrzeżach Głównego Miasta, a zakłady produkcyjne ulokowano na wschodnich obrzeżach Oliwy. Fabryka miała zróżnicowaną ofertę - poza wyrobami czekoladowymi produkowano tu także śmietankę do kawy, a także pakowano herbatę z własnych "azjatyckich" plantacji. Oliwski Anglas w latach 30. prosperował i osiągał zyski znacznie wyższe niż firma Kosma AG.

Zobacz także: Wraca czekolada Bałtyku i wyroby sprzed lat

Mimo to w 1938 r. Anglas został wchłonięty przez Kosmę AG. W wyniku ustaw norymberskich i pozbawiania Żydów podstawowych praw ogłoszono fuzję gdańskiej filii przedsiębiorstwa Anglas z lokalną firmą Ulricha Thomasa, skoligaconego z rządzącym wrzeszczańską Kosmą AG klanem Kossmanów. Zmianie nie uległ jednak asortyment - nadal produkowano tu m.in. czekolady mleczną, mleczno-orzechową, półgorzką, deserową, a także kakao w proszku. W czasie wojny produkcja wyrobów czekoladowych została wyraźnie ograniczona, a zakłady we Wrzeszczu częściowo zostały zniszczone podczas działań wojennych w marcu 1945 r.

Bałtyk: słodki biznes z Gdańska



To właśnie w oparciu o zakłady produkcyjne Kosmy, Baltica i Anglasa 8 sierpnia 1949 r. powstały Gdańskie Zjednoczone Fabryki Cukrów i Czekolady Bałtyk. Centrum zarządzania przedsiębiorstwem ulokowano w budynkach dawnego Anglasa. Przy ul. Droszyńskiego 8-11Mapka mieścił się też jeden z zakładów produkcyjnych. To stąd wyjeżdżały m.in. popularne marki czekolad mlecznych, deserowych i nadziewanych, takie jak: Finezja, Admirał, Bałtyk, Malibo, Advocato, Nutino, a także Ratuszowa, Wczasowa, Jedyna, Malajska oraz pianka Morska. Po 1989 r. wypuszczono specjalną serię czekolad mlecznych z napisami: "Lubię Cię", "Kocham Cię", "Przepraszam Cię".

Specjalne cukierki dla kierowców. Zawierały kofeinę w dużych ilościach.
Specjalne cukierki dla kierowców. Zawierały kofeinę w dużych ilościach. Fot. ZPC Bałtyk
Dawnemu przedsiębiorstwu Baltic, Zakładowi nr 2, pozostał tylko jeden ze spichlerzy, w którym wyrabiano tzw. wschodnie słodycze: chałwę, najbardziej dochodowe sezamki, batony (w tym tzw. krymski), galaretki wielosmakowe, ptasie mleczko, michałki, likworki, nugaty.

Dawna fabryka Kosma AG stanowiła Zakład nr 3 i wypuszczała na rynek cukierki twarde i nadziewane: lizaki, landrynki, karmelki, pomadki mleczne oraz irysy. Specjalność tego zakładu stanowiły tzw. cukierki szalupowe, które znaleźć można było w sprzętach ratowniczych na statkach handlowych. Eksportowano je do 54 krajów świata.

W 1977 r. do ZPC dołączono jeszcze Zakład nr 4, który znajdował się w Gdyni-Chyloni przy ul. Puckiej 101Mapka. Tu produkowano galaretki, żelki i cukierki "auto-cafe" (z dodatkiem kofeiny).

W czasach PRL-u ZPC Bałtyk był jednym z wiodących zakładów Wybrzeża i jednym z najlepszych w tej branży w Polsce. Słynął z innowacyjności - to tu wprowadzono własną linię kondensacji mleka i "wyroby czekoladopodobne", funkcjonowało Laboratorium Badawcze, które wykonywało badania na potrzeby wszystkich 19 przedsiębiorstw tej branży w całym kraju. Dzięki staraniom kierownictwa oraz liczącej blisko 700 osób załodze przedsiębiorstwa w 1989 r. ZPC Bałtyk znalazł się na liście 500 największych i najbardziej dochodowych przedsiębiorstw przemysłu przetwórczego stojącej u progu transformacji ustrojowej Rzeczypospolitej.

Bałtyk: przekształcenia i stan obecny



Ostatnia dekada XX w. i zachodzące przekształcenia własnościowe nie ominęły także ZPC Bałtyk. W 1991 r. utworzono w przedsiębiorstwie spółkę pracowniczą (akcyjną). Rok później wszystkie trzy gdańskie filie przejął fiński koncern cukierniczy Karl Fazer, który na kanwie ZPC Bałtyk utworzył spółkę joint venture Bałtyk Chocolate, w 1995 r. podporządkował ją koncernowi Fazer Polska. Gdyński zakład przejęła zaś założona w 1995 r. spółka Atakan, importer i dostawca artykułów spożywczych do konfekcjonowania.

Ze względu na niską rentowność i małą popularność wyrobów 23 marca 2005 r. wstrzymano produkcję we wszystkich oddziałach. Jednak już wcześniej skandynawscy właściciele zrezygnowali z większości popularnych niegdyś w Polsce wyrobów ZPC Bałtyk na rzecz nieznanych na polskim rynku marek.

Czekolada Malajska - bardzo popularna przed 30-40 laty.
Czekolada Malajska - bardzo popularna przed 30-40 laty. fot. Bartosz Zajda
Tereny fabryczne we Wrzeszczu sprzedano pod nowe inwestycje. W miejscu Balticu przy Grunwaldzkiej 161 stanął Lidl, a zamiast dawnej Kosmy zobaczyliśmy Galerię Bałtycką. Oliwską filię Fazera uratował zaś strajk załogi. Długotrwały spór w 2005 r. zakończył się propozycją wykupienia części udziałów i ponownego utworzenia spółki pracowniczej. W zakład przy ul. Droszyńskiego 8/11 zainwestowało Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowo-Usługowe Bomilla z Włocławka. Powrócono do nazwy Zakłady Przemysłu Cukierniczego Bałtyk. Również na wyrobach firmy przywrócono dawne logo.

Dziś firma cukiernicza Bałtyk działa w miejscu, do którego Anglas sprowadził się w latach 30. XX wieku. To tu znowu produkowane są popularne niegdyś i cenione wyroby. Jedną z najbardziej kultowych czekolad Bałtyku jest "Malajska", która swój niepowtarzalny smak zawdzięcza połączeniu mlecznej czekolady z wiórkami kokosowymi. Obok czekolady "Malajskiej" jedną z najbardziej znanych czekolad jest "Ratuszowa" - mleczna czekolada, która niegdyś pakowana była w różne etykiety. Najbardziej pamiętana jest ta z fotografią Ratusza Głównego Miasta w Gdańsku.

Wracając do najlepszych receptur z okresu powojennego, nie zapomina się o wprowadzaniu nowych smaków i produktów. Takimi są np. likworki z płynnym nadzieniem, wytwarzane jedynie w Gdańsku. Bałtyk słynie zarówno z czekolad przeznaczonych dla dorosłych, takich jak np. "whisky and coffee" czy amaretto, jak i produkuje smaki uwielbiane przez najmłodszych, np. czekolady truskawkowe, toffi i pralinki z nadzieniem owocowym. Wyroby Bałtyku z powodzeniem sprzedawane są nie tylko na lokalnym rynku, ale także na Śląsku i poza granicami kraju.

Wizyta w Zakładach Przemysłu Cukierniczego Bałtyk w Gdańsku w 2015 roku:


Do napisania artykułu wykorzystano zasoby Gedanopedii oraz artykuł S. Kościelaka "Czekoladowa historia Gdańska".

Opinie wybrane


wszystkie opinie (79)

alert Portal trojmiasto.pl nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.

Najnowsze

więcej artykułów »

Ludzie biznesu

Dorota Sobieniecka- Kańska

Dyrektor Gdańskiego Klubu Biznesu. Wydawca, dziennikarka, wykładowca, doradca public relations....

Najczęściej czytane